برداشت عسل، این طلای شیرین و طبیعی، به شدت وابسته به چرخه حیات کلنی زنبورها و شرایط اقلیمی منطقه است. در ایران با آب و هوای متنوع، زمان دقیق برداشت در استانهای مختلف متفاوت است. به طور کلی، فصل اصلی شهدآوری گیاهان از اوایل بهار با شکوفهدهی درختان میوه مانند مرکبات و بادام آغاز میشود و تا اواسط پاییز و گلدهی گیاهانی مانند گون ادامه مییابد. بنابراین، زنبورداران در طول این بازه زمانی چندین بار اقدام به برداشت محصول میکنند. اولین برداشت معمولاً از اواخر اردیبهشت تا اواخر خرداد صورت میگیرد که به “عسل بهاره” معروف است. این عسل اغلب از شهد گلهای درختان میوه و گیاهان بهاره تولید میشود و رایحه و طعمی ملایم دارد.
برای مشاوره و تماس در خصوص محصول عسل عمده اردبیل با ما در تماس باشید
برداشت اصلی و اغلب باکیفیتتر در ماههای تابستان، به ویژه از اواخر تیر تا پایان شهریور، انجام میشود. این دوره مصادف با اوج گلدهی گیاهان دارویی و مرتعی مانند آویشن، گون، کنار و کتیرا است که “عسل تابستانه” را تولید میکنند. در مناطق سردسیر، ممکن است آخرین برداشت در مهرماه نیز انجام شود. تصمیم برای برداشت در یک ماه خاص، تنها بر اساس تقویم نیست، بلکه زنبوردار با بررسی کندوها، میزان پرشدن قابهای شان و بسته شدن سلولهای مومی توسط زنبورها (عملآوری عسل) زمان مناسب را تشخیص میدهد. برداشت بیموقع هم از نظر کمی و هم کیفی به محصول آسیب میزند.
زمانبندی دقیق عملیات برداشت عسل یکی از کلیدیترین مهارتهای زنبورداری موفق است. برداشت زودتر از موعد، هنگامی که عسل به میزان کافی رطوبت خود را از دست نداده و به اصطلاح “نارس” است، منجر به تولید عسلی با رطوبت بالا میشود که در معرض خطر تخمیر و فساد قرار دارد. از سوی دیگر، تاخیر طولانی در برداشت نیز میتواند مشکلاتی به همراه داشته باشد؛ در برخی مناطق، با کاهش جریان شهد، زنبورها ممکن است شروع به مصرف ذخایر عسل خود کنند و از حجم محصول نهایی کاسته شود. همچنین، در مناطقی که پوشش گیاهی خاصی وجود دارد، تاخیر ممکن است باعث مخلوط شدن شهد گلهای مختلف و تغییر طعم متمایز عسل تکگل شود.
علاوه بر این، زمانبندی مناسب با چرخه زندگی کلنی نیز مرتبط است. یک زنبوردار آگاه، برداشت را به گونهای برنامهریزی میکند که هم ذخیره کافی برای تغذیه زنبورها در فصلهای کمشهد (مانند زمستان) در کندو باقی بماند و هم بهترین بازده اقتصادی حاصل شود. این امر نیاز به شناخت دقیق از پوشش گیاهی منطقه، شرایط آب و هوایی سالیانه و رفتار کلنی دارد. بسیاری از زنبورداران با تجربه، تاریخهای تقریبی برداشت را بر اساس سالهای گذشته میدانند، اما همیشه شرایط را به طور مستمر رصد میکنند و تصمیم نهایی را بر اساس وضعیت واقعی کندوها میگیرند، نه فقط روزهای تقویم.
تنوع بینظیر پوشش گیاهی در ایران باعث شده زمان برداشت عسل از شمال تا جنوب و از شرق تا غرب متفاوت باشد. در مناطق شمالی و معتدل خزری که رطوبت بالا است، فصل شهدآوری ممکن است زودتر آغاز شود اما به دلیل احتمال بارش، زمانبندی حساستر است. در مناطق کوهستانی و معتدل مانند دامنههای البرز و زاگرس، که رویشگاه گیاهان دارویی ارزشمندی مانند گون و آویشن هستند، اوج برداشت معمولاً در اواسط تابستان متمرکز است. در مناطق گرمسیری جنوبی، مانند استان سیستان و بلوچستان، ممکن است برداشت حتی در زمستان نیز به لطف گلدهی گیاهان خاص منطقه صورت پذیرد. بنابراین، ماه برداشت عسل یک جواب واحد ندارد.
برای مشاوره و تماس در خصوص محصول عسل عمده تهران با ما در تماس باشید
اقلیم سالیانه نیز عامل بسیار مهمی است. یک سال پرباران معمولاً منجر به رشد غنی پوشش گیاهی و جریان شدید شهد میشود، در حالی که سالهای خشک و کمبارش، هم دوره گلدهی را کوتاه میکنند و هم غلظت شهد گلها را کاهش میدهند. همچنین، دمای هوا تاثیر مستقیمی دارد؛ هوای خیلی گرم میتواند باعث کاهش فعالیت زنبورها و تبخیر سریع شهد از گلها شود. زنبورداران موفق، این عوامل را ثبت و برای پیشبینی تقریبی زمان برداشت و برنامهریزی برای کوچ کندوها به مناطق مختلف استفاده میکنند. کوچ دادن کلنیها به دنبال جریان شهد، یک روش مرسوم برای افزایش تولید و برداشت محصول در زمانهای مختلف است.
نشانههای داخل کندو، قابل اعتمادترین راهنما برای تشخیص زمان برداشت عسل هستند. زنبوردار با بازدید منظم از کندوها، قابهای عسل را بررسی میکند. نشانه اصلی برای برداشت، پرشدن حداقل هفتاد تا هشتاد درصد از سلولهای قاب شان و مهر و موم شدن آنها با لایه نازکی از موم (پولک) است. پولک زدن نشان میدهد که زنبورها رطوبت عسل را به حد مطلوب (معمولاً زیر ۲۰٪) رسانده و عملآوری آن را کامل کردهاند. قابهایی که سلولهایشان کاملاً بسته شدهاند، عسلهایی با ماندگاری بالاتر تولید میکنند. زنبوردار همچنین به رفتار کلنی توجه میکند؛ کاهش فعالیت پروازی برای جمعآوری شهد میتواند نشانه پایان یک جریان شهد اصلی باشد.
توجه به قدرت خود کلنی نیز حیاتی است. یک کلنی قوی با جمعیت بالا، زودتر شانها را پر و مهر و موم میکند. همچنین، زنبوردار باید اطمینان حاصل کند که برای زمستانگذرانی، ذخیره کافی عسل در کندو باقی میماند. در روشهای مدرن زنبورداری، از کندوهای چند طبقه یا با قابهای اضافی (هوپر) استفاده میشود تا فضای ذخیره عسل از فضای پرورش نوزادان جدا شود و برداشت بدون آسیب به کلنی ممکن گردد. در نهایت، برداشت باید در یک روز آرام و آفتابی انجام شود، زیرا در روزهای بارانی یا طوفانی، زنبورها تحریکپذیرتر هستند و عسل نیز رطوبت هوا را جذب میکند.
عسل بهاره حاصل نخستین برداشتهای سال، معمولاً از اواخر اردیبهشت تا خرداد ماه است. این عسل از شهد گلهای فراوان و متنوع فصل بهار مانند مرکبات، اقاقیا، شبدر، یونجه و درختان میوه هستهدار به دست میآید. به دلیل تنوع منابع شهد، عسل بهاره اغلب به صورت چندگل (چندگیاه) است، مگر اینکه زنبورستان در منطقهای با تراکم بسیار بالای یک نوع گیاه خاص واقع شده باشد. رنگ این عسل معمولاً روشنتر، از کهربایی کمرنگ تا طلایی است و به دلیل درصد بالاتر رطوبت نسبی در بهار، ممکن است بافت نرمتر و طعم ملایمتری داشته باشد. عسل بهاره به سرعت رُس نمیبندد.
برای مشاوره و تماس در خصوص محصول خرید عسل عمده همدان با ما در تماس باشید
برداشت عسل بهاره نیازمند دقت ویژهای است، زیرا در این فصل کلنی در حال رشد سریع جمعیت و قدرتگیری است. زنبوردار باید مطمئن شود که برداشت، ذخیره غذایی مورد نیاز برای خود زنبورها را به خطر نمیاندازد، به ویژه اگر پس از آن دوره کمشهدی در پیش باشد. در برخی روشها، تنها بخش مازاد عسل که در طبقات بالا یا قابهای اضافی ذخیره شده، برداشت میشود. این عسل به دلیل طعم لطیف و رنگ جذابش در بازار محبوبیت دارد و شروع خوبی برای فصل زنبورداری محسوب میشود. با این حال، حجم تولید آن معمولاً کمتر از عسل تابستانه است.
عسل تابستانه محصول اصلی و اغلب باکیفیتترین برداشت سال است که از اوایل تیر تا پایان شهریور، بسته به منطقه، جمعآوری میشود. این عسل از شهد گیاهان دارویی و مرتعی که در گرمای تابستان به اوج گلدهی میرسند، مانند گون، آویشن، کنار، اسطوخودوس، چهلگل (در مناطق خاص) و گشنیز تولید میشود. عسل تابستانه به دلیل شرایط جوی (دمای بالا و رطوبت نسبی پایین) معمولاً رطوبت کمتری دارد، غلیظتر است و دیرتر متبلور میشود. رنگ آن طیف وسیعی از کهربایی تیره تا قهوهای مایل به قرمز را شامل میشود و عطر و طعم آن قوی و واضحتر است.
برداشت عسل تابستانه معمولاً با بیشترین حجم تولید همراه است، زیرا طول روز بلندتر است و کلنیها در اوج قدرت خود قرار دارند. این فصل، زمان اصلی برای تولید عسلهای تکگل معروف و ارزشمند ایران است، به شرطی که زنبورستان در دشتی مملو از یک نوع گیاه خاص مستقر شده باشد. مدیریت کندو در این فصل، شامل جلوگیری از بچهدهی و تامین آب کافی برای زنبورهاست. زنبورداران پس از برداشت تابستانه، باید به فکر تغذیه مکمل کلنیها برای گذراندن پاییز و زمستان باشند، زیرا منابع شهد طبیعی به شدت کاهش مییابد. عسل تابستانه به دلیل خواص دارویی مرتبط با گیاهان مبدأ، از نظر مصرفکنندگان بسیار پرطرفدار است.
برای مشاوره و تماس در خصوص محصول فروش عسل عمده ملایر با ما در تماس باشید
برداشت پاییزه عسل معمولاً محدود به مناطق خاصی است که در این فصل دارای جریان شهد هستند. این برداشت ممکن است از اوایل مهر تا اواسط آبان انجام شود. منابع شهد در پاییز میتوانند شامل گیاهان دیرگل مانند برخی گونههای گون، خاکشیر، خارشتر و در مناطق گرمسیر، گلهای محصولات کشاورزی خاص باشند. عسل پاییزه اغلب رنگ تیرهتری دارد و به دلیل پایین آمدن دما، زودتر رُس میبندد. حجم این برداشت معمولاً کمتر از برداشت تابستانه است و بیشتر به عنوان ذخیره اضافی یا عسل با طعم مخصوص به بازار عرضه میشود.
برداشت پاییزه باید با احتیاط فراوانی انجام شود، زیرا اصلیترین دغدغه زنبوردار در این زمان، اطمینان از وجود ذخیره کافی عسل برای زمستانگذرانی کلنی است. در بسیاری از موارد، زنبورداران عسل پاییزه را اصلاً برداشت نمیکنند و تمام آن را برای تغذیه زنبورها در کندو باقی میگذارند. در مناطقی که زمستانهای سخت و طولانی دارند، این امر حیاتی است. اگر برداشتی صورت گیرد، حتماً پس از آن، با شربت غلیظ ساکارز یا عسل خود کندو، ذخیره از دست رفته جبران میشود تا کلنی با قدرت وارد فصل سرد شود. بنابراین، تصمیم برای برداشت پاییزه بیشتر یک تصمیم مدیریتی بر اساس قدرت کلنی و ذخیره موجود است.
برداشت اصولی عسل نیازمند تجهیزات تخصصی برای حفظ کیفیت محصول و امنیت زنبوردار است. مهمترین این تجهیزات عبارتند از: دودکن (برای آرام کردن زنبورها و دور کردن آنها از قابهای عسل)، برس مخصوص زنبورداری (برای پاک کردن ملایم زنبورهای باقیمانده از روی قاب)، استخراج کننده (عسلگیر) سانتریفیوژی (که با نیروی گریز از مرکز عسل را از شان خارج میکند بدون اینکه به شان مومی آسیب بزند)، یک مخزن یا ظرف بزرگ ضدزنگ برای ریختن عسل استخراج شده، صافیهای مختلف (برای جدا کردن ذرات موم و ناخالصیها)، و در نهایت ظروف مناسب برای بستهبندی نهایی.
برای مشاوره و تماس در خصوص محصول فروش عسل عمده در اراک با ما در تماس باشید
همه تجهیزات، به ویژه مخازن و استخراجکننده، باید از مواد غذایی و بهداشتی ساخته شده باشند و قبل از استفاده به طور کامل شسته و ضدعفونی شوند تا از هرگونه آلودگی میکروبی جلوگیری شود. داشتن لباس محافظ زنبورداری کامل (شامل کلاه با توری و دستکش) نیز برای جلوگیری از نیش خوردن ضروری است. بسیاری از زنبورداران حرفهای، یک اتاق مخصوص به نام “اتاق عسل” دارند که درببسته، تمیز و عاری از حشرات موذی است و تمام مراحل استخراج و صاف کردن عسل در آنجا انجام میشود تا کیفیت محصول نهایی حفظ گردد.
اتاق عسل، فضای اختصاصی و حیاتی برای فرآوری عسل پس از برداشت از کندو است. این فضا باید کاملاً مسدود باشد تا از ورود زنبورها، مگسها و سایر حشرات جلوگیری کند، زیرا حضور آنها هم باعث آلودگی عسل میشود و هم میتواند باعث ایجاد شلوغی و هرج و مرج در حین کار گردد. دمای اتاق باید نسبتاً گرم (حدود ۲۵ تا ۳۰ درجه سانتیگراد) باشد تا عسل روانتر باشد و استخراج و صاف کردن آن راحتتر انجام شود. کف و دیوارهای اتاق باید قابل شستشو باشند و تمام سطوح کار از جنس استیل ضدزنگ یا مواد مشابه بهداشتی ترجیح داده میشود.
رعایت اصول بهداشتی شخصی نیز بسیار مهم است. افرادی که در اتاق عسل کار میکنند باید از لباس تمیز، کلاه مو و در صورت لزوم دستکش استفاده کنند. تمام مراحل از باز کردن درب کندو تا بستهبندی نهایی باید با سرعت و دقت انجام شود تا عسل کمترین تماس را با هوا (برای جلوگیری از جذب رطوبت) و آلودگیهای محیطی داشته باشد. پس از اتمام کار هر روز، تمام تجهیزات باید به طور کامل شسته شوند. وجود چنین اتاقی، نه تنها کیفیت و سلامت عسل را تضمین میکند، بلکه راندمان کار را به شدت افزایش میدهد و به زنبوردار اجازه میدهد محصولی استاندارد و بازارپسند تولید کند.
اولین قدم فیزیکی در برداشت، خارج کردن قابهای پر از عسل از کندو و جدا کردن زنبورهای روی آن است. این کار معمولاً در ساعات گرم و فعال روز انجام میشود. زنبوردار با استفاده از دودکن، مقداری دود ملایم به سمت دریچه پرواز و سپس به آرامی روی قابها میدهد. دود به عنوان یک علامت خطر برای زنبورها عمل میکند و باعث میشود آنها با خوردن عسل، خود را برای ترک احتمالی کندو آماده کنند و در عین حال آرامتر شوند. سپس زنبوردار قابها را یکی یکی بیرون میآورد. برای زنبورهای چسبیده به قاب، از ضربه زدن ملایم یا برس نرم استفاده میشود تا بدون آسیب به آنها، از قاب جدا شوند.
برای مشاوره و تماس در خصوص محصول عسل عمده بروجرد با ما در تماس باشید
روشهای مدرنتری نیز برای این مرحله وجود دارد، مانند استفاده از “برداشتن زنبور” (Bee Blower) که با باد ملایم و خنک زنبورها را از قاب میدمد، یا استفاده از “تختههای فراریدهنده” (Bee Escape Boards) که به صورت یک راه یکطرفه عمل میکنند و زنبورها را از طبقه عسل به طبقه پایینی هدایت میکنند، بدون اینکه بتوانند بازگردند. انتخاب روش بستگی به اندازه زنبورداری و ترجیح شخصی زنبوردار دارد. نکته کلیدی این است که این کار باید با آرامش و سرعت انجام شود تا هم از اضطراب کلنی کاسته شود و هم از غارت کندو توسط زنبورهای دیگر جلوگیری گردد. قابهای برداشت شده بلافاصله باید در یک ظرف دربسته انتقال داده شوند.
پس از انتقال قابهای عسل به اتاق عسل، مرحله استخراج آغاز میشود. ابتدا لایه نازک موم پولک که سلولها را مهر و موم کرده است، با استفاده از چنگال مخصوص یا کاردک برقی و گرم شده، به دقت برداشته میشود. این عمل “بره مومگیری” یا “شانبرداری” نام دارد. سپس قابهای باز شده در داخل دستگاه استخراج کننده (عسلگیر) قرار میگیرند. این دستگاه یک درام است که با چرخش سریع، نیروی گریز از مرکز ایجاد میکند و عسل را از سلولهای شان به دیواره دستگاه پرتاب میکند و از آنجا به سمت پایین جاری میشود. دستگاههای مدرن، دوطرفه هستند و پس از یک طرف چرخش، قابها برگردانده میشوند تا طرف دیگر آنها نیز کاملاً تخلیه شود.
عسل استخراج شده از چندین قاب، در مخزن زیرین دستگاه یا یک مخزن میانی جمعآوری میشود. این عسل هنوز حاوی ذرات ریز موم، بقایای احتمالی نوزادان و ناخالصیهای دیگر است. بنابراین، عسل از مخزن اولیه از طریق یک یا چند صافی (با مشهای مختلف) عبور داده میشود تا این ذرات جدا شوند. برخی زنبورداران ترجیح میدهند عسل را برای چند ساعت تا چند روز در مخزن رسوبی نگه دارند تا حبابهای هوا و ذرات سبکتر نیز به سطح بیایند و جدا شوند. نکته مهم این است که از گرم کردن بیش از حد عسل برای تسهیل جریان آن باید خودداری کرد، زیرا حرارت بالا باعث از بین رفتن آنزیمها و خواص ارزشمند عسل میشود.
پس از استخراج و صاف کردن، عسل باید در شرایط مناسب ذخیره شود تا کیفیت آن حفظ گردد. عسل جاذب رطوبت است، بنابراین باید در ظروف کاملاً دربدار و غیرقابل نفوذ به هوا نگهداری شود تا هم رطوبت اضافی جذب نکند و هم عطر و طعم آن از بین نرود. بهترین مواد برای بستهبندی نهایی، شیشههای تیره، پلاستیکهای غذایی گرید غذایی یا ظروف استیل ضدزنگ هستند. ظروف باید تمیز، خشک و عاری از هرگونه بوی قبلی باشند. عسل را باید در مکانی خنک، تاریک و خشک، دور از تابش مستقیم نور خورشید و منابع گرمایی مانند شوفاژ یا اجاق نگهداری کرد.
برای مشاوره و تماس در خصوص محصول عسل عمده نهاوند با ما در تماس باشید
دمای ایدهال برای نگهداری عسل، بین ۱۰ تا ۲۰ درجه سانتیگراد است. دمای پایینتر، فرآیند تبلور (شکرک زدن یا رُس بستن) را تسریع میکند که یک فرآیند طبیعی و نشانه طبیعی بودن عسل است و به کیفیت آن لطمه نمیزند. دمای بالا نیز میتواند باعث تخریب سریعتر مواد موثره عسل و تیره شدن رنگ آن شود. اگر عسل در ظرف بزرگ (مثلاً یک بشکه) ذخیره میشود، باید اطمینان حاصل کرد که پیش از پر کردن، کاملاً خشک و تمیز است. با رعایت این اصول ساده، عسل برداشت شده میتواند برای سالها بدون کاهش محسوس کیفیت، نگهداری شود. بستهبندی نهایی برای عرضه به بازار نیز باید این اصول را رعایت کند.
یکی از بزرگترین چالشها در زمان برداشت عسل، پدیده “غارت” است. غارت زمانی رخ میدهد که زنبورهای یک کندوی قوی یا کلنیهای ضعیفشده، به کندوی دیگری برای دزدیدن عسل آن حمله کنند. این اتفاق اغلب در اواخر تابستان و پاییز که جریان شهد در طبیعت کاهش مییابد، یا در حین برداشت به دلیل باز ماندن درب کندوها و انتشار بوی عسل، شایعتر است. غارت میتواند منجر به تلفات سنگین زنبورهای مدافع، تضعیف شدید کلنی غارتشده و حتی نابودی کامل آن شود. همچنین، در طی غارت، بیماریها و انگلها میتوانند به راحتی بین کندوها منتقل شوند.
برای جلوگیری از غارت، زنبوردار باید برداشت را سریع و در ساعاتی که فعالیت زنبورها کمتر است (مثلاً عصرها) انجام دهد. کندوها باید همیشه قوی نگه داشته شوند و دریچه پرواز آنها در زمانهای کمشهد، کوچک شود. در حین برداشت، قابهای عسل نباید حتی برای مدت کوتاهی در فضای باز رها شوند و باید بلافاصله در جعبههای دربدار انتقال داده شوند. ریختن عسل روی زمین به شدت خطرناک است. اگر غارت شروع شد، میتوان با قرار دادن شاخه یا برگ سبز روی دریچه پرواز کندو (تا زنبورها مجبور به عبور از آن شوند و غریبهها شناسایی شوند) و یا کاهش سریع دریچه پرواز، وضعیت را مدیریت کرد.
برای مشاوره و تماس در خصوص محصول خرید عسل با موم از زنبور دار با ما در تماس باشید
چالش مهم دیگر، اطمینان از رسیده بودن عسل قبل از برداشت است. عسل نارس یا با رطوبت بالا (بیش از ۲۰٪) در معرض خطر تخمیر توسط مخمرهای طبیعی موجود در آن است. این عسل ممکن است طعم ترش یا گازدار پیدا کند، کف کند و در نهایت فاسد شود. تشخیص عسل نارس در کندو نیاز به تجربه دارد، اما به طور کلی شانهایی که سلولهایشان به طور کامل مهر و موم نشدهاند و عسل داخل آنها رقیقتر به نظر میرسد، مشکوک هستند. استفاده از رفرکتومتر (دستگاه اندازهگیری رطوبت عسل) دقیقترین روش برای سنجش در مزرعه یا اتاق عسل است.
برای جلوگیری از برداشت عسل نارس، باید به زنبورها زمان کافی برای عملآوری آن داده شود. اگر شرایط جوی (مانند رطوبت بسیار بالای هوا) باعث تاخیر در تبخیر رطوبت عسل شده است، بهتر است برداشت به تاخیر بیفتد. در صورت برداشت تصادفی عسل نارس، میتوان آن را جداگانه نگهداری کرد و با استفاده از دستگاههای تبخیر تحت خلا در دمای کنترل شده (نه روی حرارت مستقیم)، رطوبت آن را به حد مطلوب رساند. کنترل کیفیت همچنین شامل بررسی عدم وجود آثار آنتیبیوتیکها، آفتکشها و نیز خلوص عسل (عدم تغذیه زنبورها با شربت شکر در زمان شهددهی) است که نیاز به آزمایش در آزمایشگاههای معتبر دارد.
برداشت عسل نباید صرفاً یک عمل برای بهرهبرداری حداکثری از کلنی باشد، بلکه باید با نگاه توسعه پایدار و حفظ سلامت زنبورها انجام شود. این به معنای برداشت فقط مازاد عسل است و باقی گذاشتن ذخیره کافی برای تغذیه کلنی در روزهای سرد سال. یک زنبوردار مسئول، به جمعیت کلنی، سلامت ملکه و عدم وجود بیماریها نیز توجه میکند. برداشت اصولی باعث میشود کلنی پس از آن به راحتی توان خود را بازیابی کند و برای فصل تولید بعدی آماده باشد. این رویکرد، تضمینکننده بقای بلندمدت زنبورداری به عنوان یک حرفه و همچنین حفظ جمعیت vital زنبورهای عسل برای گردهافشانی گیاهان و اکوسیستم است.
توسعه پایدار در برداشت عسل همچنین شامل احترام به محیط زیست است: جلوگیری از آلودگی محیط با مومهای اضافه یا شربتهای تغذیهای، استفاده از روشهای مبارزه غیرشیمیایی با آفات، و جلوگیری از تخریب پوشش گیاهی مناطق استقرار زنبورستان. انتخاب زمان و مکان برداشت باید به گونهای باشد که به چرخه طبیعی گیاهان و زنبورها لطمه نزند. در نهایت، تولید عسل با کیفیت و طبیعی، که حاصل چنین مدیریتی است، رضایت مشتری و تداوم چرخه اقتصادی زنبورداری را به همراه دارد. آموزش زنبورداران در مورد اصول برداشت مسئولانه، کلید تدام این حرفه کهن و ارزشمند است.
در روش سنتی زنبورداری، که هنوز در برخی مناطق رواج دارد، از کندوهای ثابت مانند کوزههای سفالی، سبدهای حصیری یا کندوهای چوبی ثابت استفاده میشود. برداشت در این روش اغلب مخرب است؛ بدین صورت که یا کل کندو برای استخراج عسل نابود میشود و زنبورها از بین میروند، یا با فشار دادن و تصفیه خشن شانها، عسل همراه با موم، نوزادان و بقایای زنبورها استخراج میشود. این روش بازدهی پایینی دارد، کیفیت عسل را کاهش میدهد (به دلیل آلودگی) و مهمتر از آن، به جمعیت زنبورها آسیب میزند و نیاز به جذب کلنیهای جدید هر ساله دارد.
در مقابل، زنبورداری مدرن با استفاده از کندوهای جعبهای با قابهای متحرک (مانند کندوهای لانگستروت یا دادانت)، برداشت را به یک فرآیند کاملاً کنترل شده و غیرمخرب تبدیل کرده است. در این روش، فقط قابهای حاوی عسل مازاد برداشت میشوند و ساختار کندو و کلنی دستنخورده باقی میماند. استفاده از اکستراکتور، کیفیت و خلوص عسل را به شدت افزایش میدهد. این روش امکان مدیریت علمی کلنی، کنترل بیماریها، تعویض ملکه و افزایش بهرهوری را فراهم میکند. در نتیجه، برداشت در زنبورداری مدرن نه تنها پایدارتر است، بلکه از نظر کمی و کیفی نیز نتایج بسیار بهتری دارد و اساس صنعت زنبورداری امروزی را تشکیل میدهد.
برداشت عسل نقطه اوج و اصلیترین مرحله درآمدزایی در چرخه اقتصادی یک زنبورستان است. زمانبندی و کیفیت برداشت، مستقیماً بر میزان درآمد زنبوردار تاثیر میگذارد. یک برداشت به موقع و با حجم بالا از عسلهای باکیفیت و خاص (مانند عسلهای تکگل دارویی) میتواند سود قابل توجهی را به همراه داشته باشد. علاوه بر خود عسل، سایر محصولات کندو مانند موم، بره موم، ژل رویال و گرده گل نیز معمولاً در پیوند با زمانهای برداشت جمعآوری و به فروش میرسند، که بر درآمد کل میافزاید. بنابراین، مدیریت کارآمد فصل برداشت، برای تامین مالی هزینههای سالیانه زنبورداری (مانند نقل و انتقال، تغذیه مکمل و داروها) ضروری است.
اقتصاد زنبورداری تنها به فروش محصولات مستقیم محدود نمیشود. بسیاری از زنبورداران، درآمد خدمات گردهافشانی نیز دارند؛ آنها کندوهای خود را در زمان گلدهی به باغات و مزارع میبرند. زمانبندی این خدمات نیز باید با برنامه برداشت هماهنگ باشد. یک زنبوردار موفق، تقویم اقتصادی خود را بر اساس تقویم گلدهی گیاهان منطقه و زمانهای احتمالی برداشت تنظیم میکند. او ممکن است با برداشتهای مرحلهای از مناطق مختلف، هم خطرات را پراکنده کند و هم به بازار، عسل تازه در زمانهای بیشتری از سال عرضه کند. در نهایت، شهرت زنبوردار برای تولید عسل با کیفیت و زمانبندی مناسب عرضه، نقش تعیینکنندهای در موفقیت اقتصادی بلندمدت او دارد.
تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی در سالهای اخیر الگوهای سنتی برداشت عسل را تحت تاثیر قرار داده است. بهارهای زودرس، تابستانهای طولانیتر و خشکتر، و نامنظم شدن بارشها باعث شدهاند زمان گلدهی گیاهان جابهجا شود یا دوره شهددهی آنها کوتاهتر و فشردهتر گردد. این امر باعث میشود زنبورداران نتوانند به تجربیات گذشته به طور کامل اتکا کنند و باید همواره شرایط را به صورت روزانه رصد کنند. ممکن است در برخی سالها، زمان برداشت اصلی چند هفته زودتر یا دیرتر از موعد معمول اتفاق بیفتد. همچنین، خشکسالیهای پیاکن میتوانند منجر به کاهش شدید تولید و حتی حذف یک برداشت در سال شوند.
این تغییرات، زنبورداری را به حرفهای با ریسک بالاتر تبدیل کرده و نیاز به انعطافپذیری و تطبیقپذیری بیشتری دارد. زنبورداران مجبورند راهبردهای جدیدی را در پیش بگیرند، مانند کوچهای بیشتر و هدفمندتر به ارتفاعات مختلف، استفاده از گیاهان مقاوم به خشکی برای تغذیه زنبورها، و مدیریت دقیقتر منابع آب در زنبورستان. همچنین، ممکن است نیاز به تغذیه مکمل در ماههایی که قبلاً شهد طبیعی وجود داشت، افزایش یابد. مطالعه و پیشبینی الگوهای آب و هوایی و تاثیر آن روی پوشش گیاهی منطقه، به بخشی مهم از برنامهریزی برای برداشت تبدیل شده است. تطبیق با این تغییرات برای بقای اقتصادی زنبورداری ضروری است.
همانطور که در سراسر این مقاله بررسی شد، پاسخ به سوال “برداشت عسل چه ماهی است؟” یک جواب قطعی و یکسان ندارد، بلکه ترکیبی پیچیده از علم، تجربه و هنر زنبورداری است. زمان برداشت به عوامل متعددی از جمله جغرافیا، اقلیم سالیانه، پوشش گیاهی غالب، نژاد زنبورها، قدرت کلنی و هدف زنبوردار (تولید عسل تکگل یا چندگل، عرضه به بازار خاص و …) بستگی دارد. با این حال، میتوان گفت که در اکثر مناطق ایران، هسته اصلی فصل برداشت از اواخر بهار آغاز و تا پایان تابستان ادامه دارد، با احتمال برداشتهای کوچکتر در بهار و پاییز.
شناخت نشانههای کندو، نظارت مستمر بر محیط و پوشش گیاهی، و برنامهریزی با در نظر گرفتن سلامت بلندمدت کلنی، راز موفقیت در برداشت بهینه است. برداشت عسل فقط یک عمل فنی نیست، بلکه نقطه اتصال زحمت یکسال زنبور و زنبوردار، و نتیجه هماهنگی عمیق با چرخههای طبیعت است. امروزه با کمک تجهیزات مدرن و دانش علمی، این فرآیند دقیقتر و کمخطرتر شده است، اما اصل اساسی آن همچنان مبتنی بر صبر، مشاهده و احترام به حیات کلنی زنبور عسل باقی مانده است. انتخاب ماه و روز دقیق برداشت، نهاییترین قضاوت زنبوردار در این مسیر طولانی است.
خیر. زمان برداشت بر اساس آبوهوا و پوشش گیاهی هر منطقه متفاوت است؛ از بهار در مناطق معتدل تا زمستان در مناطق گرمسیری جنوب.
با بررسی مستقیم کندو؛ میزان پرشدن و مهر و موم شدن سلولهای شان عسل توسط زنبورها (پولک زدن) اصلیترین نشانه است.
عسل بهاره رنگ روشنتر و طعم ملایمتر دارد و از گلهای بهاری تولید میشود. عسل تابستانه معمولاً غلیظتر، تیرهتر و با عطر و طعم قویتر از گیاهان دارویی است.
پدیده «غارت» یا حمله زنبورهای کندوهای دیگر برای دزدیدن عسل، به ویژه در اواخر فصل که منابع شهد کم میشود.
خیر. باید بخشی از عسل به عنوان ذخیره غذایی کلنی برای زمستانگذرانی در کندو باقی بماند، در غیر این صورت کلنی از بین میرود.
